Werken aan weerbaarheid voor een toekomstbestendige democratie

Geplaatst op: vrijdag 17 november 2017

Op 16 november 2017 presenteerde Yves Leterme, Secretaris-Generaal van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (IDEA) en oud-premier van België, het onderzoeksrapport over de wereldwijde staat van de democratie (Global State of Democracy) van International IDEA. De belangrijkste conclusie van het rapport is dat ondanks de tumultueuze geopolitieke ontwikkelingen van de afgelopen jaren, democratie wereldwijd relatief stabiel is gebleven en zelfs sterker is geworden. Desondanks bevindt de democratie zich volgens Leterme op een kruispunt van wegen. Enerzijds ziet International IDEA wereldwijd vooruitgang in de ontwikkeling en implementatie van democratische systemen. Anderzijds is er de laatste vijf jaar op landelijk en regionaal niveau sprake van democratische regressie. Leterme waarschuwt dan ook dat de democratie niet als vanzelfsprekend mag worden gezien: “Landen moeten werken aan de weerbaarheid van hun democratie.”

Democratie vergt voortdurend onderhoud

In zijn inleiding benadrukte Eddy Habben Jansen, directeur van ProDemos, dat het niet vanzelf goed gaat met de democratie. Daarbij draait het volgens hem niet alleen om de instituten, maar vooral ook om burgerschap. Onderzoek toont aan dat een doorlopende leerlijn burgerschap in het onderwijs een belangrijk ingrediënt is om deelname van burgers aan de democratie te bevorderen. Ook vroeg hij aandacht voor de kwetsbaarheid van de democratie: “Het ‘huis van de democratie’ is een fragiel bouwwerk. Zonder onderhoud raakt het in verval.” Hij refereerde aan de aanstaande renovatie van het Binnenhof, dat na een verbouwing er in 2025 aan de buitenkant weer goed uit zal zien, maar waar achter de muren en onder de grond de systemen schuil zullen gaan die de Nederlandse democratie toekomstbestendig moeten maken. “En om te bepalen waar onderhoud nodig is, helpt het om zicht te hebben op de huidige staat van onze democratie.” aldus Habben Jansen.

Directe democratie blijft achter in Nederland

De Nederlandse dimensie belichtte Leterme ook. Nederland scoort volgens hem beter dan andere landen in de regio. “Er is vooral veel ruimte voor vernieuwing in het politieke landschap. Nieuwe politieke partijen krijgen en vinden ruimte om toe te treden tot het democratische systeem op alle niveaus.” Op het gebied van het maatschappelijk middenveld blijft Nederland wel achter op een land als Duitsland, waar veel meer mensen actief zijn in politieke partijen of deel uitmaken van andere maatschappelijke bewegingen, zoals vakbonden en verenigingen. Maar vooral op het vlak van de directe democratie blijft Nederland achter. Nederland maakt relatief weinig gebruik van bijvoorbeeld referenda om burgers de mogelijkheid te bieden direct invloed uit te oefenen op de besluitvorming. De huidige discussie over het correctief raadgevend referendum toont het trauma dat Nederland heeft opgelopen door het Oekraïne-referendum.

Globaal constateert Leterme dat er geen afnemende vraag is naar democratie door burgers. Wel is er sprake van een mismatch tussen vraag en aanbod. De democratische besluitvorming en de resultaten daarvan sluiten niet aan bij de verwachtingen van burgers. Leterme vind het dan toch geruststellend dat desondanks de publieke perceptie positief is ten aanzien van de democratie. Die waardering stijgt wanneer de democratie in het gedrang komt.

Daarnaast toont het rapport een verandering in de aard van de regressie, de terugval van de democratie in landen. Daar waar vroeger bij democratische regressie veelal sprake was van een coup d’etat, wordt de democratie tegenwoordig van ‘binnenuit’ aangevreten. Het vertrouwen in de instituties neemt af door verschillende factoren, waaronder de invloed van het grote geld, ongelijkheid en sociale uitsluiting, de veranderende aard van politieke partijen, maar ook door processen zoals migratie en sociale polarisatie. “Daarom moet,” aldus Leterme, “de democratie niet als vanzelfsprekend gezien worden. Ze moet beschermd en beveiligd worden.”

Rol van de burger vraagt oom een strijdbare democratie

Na het betoog van Yves Leterme gaven Sarah de Lange, hoogleraar Politicologie en Maurice Adams, hoogleraar Democratie en Rechtsstaat hun visie op de staat van de democratie in Nederland. De Lange schetste kort hoe politiek leiders de spelregels naar hun hand proberen te zetten, door checks and balances te verzwakken, instituties te ondermijnen en instituties te verzwakken. De resultaten daarvan zijn te zien in verschillende landen. Maar ze benadrukte dat, ondanks het relatief positieve beeld, ook in Nederland de spelregels van de democratie onder druk staan. In Nederland worden die spelregels echter niet door politici in twijfel getrokken, maar door burgers. Geweld en bedreigingen richting politici, ambtenaren, maar ook journalisten nemen toe. De Lange bepleit dan ook dat de democratie niet alleen weerstand moet bieden en veerkracht moet tonen, maar ook strijdbaar moet zijn. ProDemos noemt zij een goed voorbeeld. Maar ook instituties moeten de democratie actief uitdragen en de spelregels uitleggen. Een goed systeemontwerp is volgens haar niet genoeg. Goede bemanning is essentieel.

Bevorder burgerschap en participatie

Maurice Adams wierp een blik op het cyclische karakter van de democratie, waarin afstand, vertrouwen en verantwoording de elementen vormen die in navolging van elkaar ervoor kunnen zorgen dat de regerende partijen worden afgerekend op het gevoerde beleid. De tijd van afstand en vertrouwen is echter voorbij en de politiek wordt sinds jaar en dag smalend bejegend. De vraag wie de politieke elite eigenlijk vertegenwoordigt, klinkt alom. Dat leest Adams niet terug in de ‘State of Democracy’, maar is wel geconstateerd door onder andere de Raad van State in 2016. Het rapport van International IDEA biedt echter wel handvatten; door te vragen om aandacht voor de voorwaarden waaronder instituties een rol spelen in het politieke systeem, door aandacht te vragen voor het belang van directe democratie, maar vooral ook door het belang van burgerschap en participatie naar voren te brengen. Adams roept dan ook op tot de vorming van een staatscommissie om te onderzoeken hoe we burgerschap en participatie kunnen bevorderen. Want positief burgerschap is volgens hem allerminst een vanzelfsprekendheid.

In de afsluitende paneldiscussie brengt Yves Leterme nog naar voren dat de democratie een vrij jong systeem is, waarin de interactie grotendeels is gebaseerd op oude technologieën. Dat de samenleving nu veel opener, sneller, transparanter en minder hiërarchisch is dan een eeuw geleden, vraagt een verandering van alle actoren. Instituties en organisatie moeten onderzoeken hoe het systeem kan meegroeien.

Positieve, actieve houding van burgers is essentieel

Waar alledrie de sprekers het over eens zijn, is het belang van een positieve, actieve houding van burgers. Volgens Leterme ontwikkelen burgers een positieve attitude als instituties kwaliteit leveren en recht doen aan burgerschapsrechten. Ook volgens De Lange spelen, naast IGO’s en NGO’s, burgers een essentiële rol. Dat vergt volgens haar een investering in burgers door burgerschapsvorming van onderop. Dat burgerschap ontstaat niet alleen door onderwijs, maar door daar te oefenen waar besluitvorming plaatsvindt; in scholen, verenigingen en bedrijven. Vervolgens besluit Adams dat burgerschap een permanente leercurve is, waarin mensen moeten leren samenwerken en vooral moeten leren dat teleurstellingen deel zijn van een democratisch proces.

International IDEA

Het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) is een intergouvernementele organisatie die wereldwijd democratisering ondersteunt. International IDEA richt zich via vergelijkend onderzoek en politieke dialoog op ondersteuning van democratische hervorming op nationaal en internationaal niveau.