Huis voor democratie en rechtsstaat

Jihadisme kaapt het recht

maandag 1 september 2014

De televisiebeelden van bewapende IS-fanatici zijn buitengewoon beangstigend.  En de radicaliteit van sympathisanten in eigen land brengt de dreiging ervan heel dichtbij. We moeten iets doen, maar wat?

KarsVeling-100

Kars Veling

Uit ervaring – o.a. in het onderwijs in de Schilderswijk – weet ik hoe moeilijk het is om in een redelijk gesprek te komen met mensen die radicale ideeën koesteren, zeker als emoties hoog oplopen.  Er lijkt geen gemeenschappelijke basis te zijn om door argumenteren dichter bij elkaar te komen. De dialoog tussen moslims en seculier denkende of christelijke medeburgers blijkt lastig. De levensvisie van bijvoorbeeld vreedzame salafisten en humanisten zijn echt onverenigbaar.

De onverenigbaarheid van levensvisies op zichzelf is echter niet het probleem. Denken is vrij. Geloven in utopieën is niet verboden. Het zijn de regels van de rechtsstaat die bepalen hoe en onder welke condities burgers kunnen samenleven, ook met onderling onverenigbare opvattingen. De waarde van een democratische rechtsstaat is niet zozeer dat extreme en absolute opvattingen met elkaar worden verzoend, maar dat deze naast elkaar kunnen bestaan in een gedeelde rechtsorde.

In zijn historische studie De oorsprong van onze politiek laat Francis Fukuyama zien hoe belangrijk de erkenning van een rechtsorde is in de ontwikkeling van staten. De begrenzing van de militaire macht van heersers door erkenning van de algemene geldigheid van recht is essentieel voor de bestaanszekerheid en de veiligheid van mensen en dus voor de ontplooiing van een samenleving.

Ook democratie kan de gelding van een rechtsorde niet vervangen. De macht van het volk, dat wil zeggen van de meerderheid, is gevaarlijk als die niet is ingebed in een algemeen aanvaarde rechtsorde.

De strijders voor de Islamitische Staat geloven dat mensen zich zouden moeten houden aan de sharia. Daar kun je het grondig mee oneens zijn. Maar het beangstigende is dat jihadisten hun opvatting over de wil van God gelijkstellen aan de rechtsorde die in de staat tot gelding moet komen. Hun strijd om de macht wordt gezien als het tot gelding brengen van het ultieme recht, ook tegenover andersdenkenden.

De bestrijding van jihadisme in Nederland vraagt meer dan het zoeken van de dialoog tussen mensen met verschillende levensovertuigingen. De bestrijding van het jihadisme moet ook niet verworden tot gewetensdwang en uitsluiting van verkeerde ideeën. In een rechtsstaat moet duidelijk worden dat iedereen de rechtsorde heeft te gehoorzamen, ook degenen die niet bereid zijn hun gelijk te relativeren. Omdat het recht samenleven mogelijk maakt en ruimte biedt voor verschillen. Die basale rechtsorde, neergelegd in mensenrechtenverdragen, kan in debat worden verdedigd. Maar acceptatie ervan is uiteindelijk geen zaak van vrije keuze.

Deze gedachtegang heeft nog een consequentie, die ongemakkelijk is voor sommige regimes die nu strijden tegen de IS, en voor hun (westerse) bondgenoten.

Het vertrouwen in een rechtsorde die het samenleven met verschillen mogelijk maakt, staat haaks op het optreden van machthebbers die de staatsmacht monopoliseren voor hun clan, voor hun eigen geloof, voor hun economische belangen.

Verblinde fanatici legitimeren hun strijd door het recht te kapen. Dat is onder geen voorwaarde te aanvaarden. Maar zij vechten niet zelden tegen regimes die op een cynische manier ook het onderscheid tussen macht en recht miskennen.

Kars Veling

Directeur van ProDemos

Tip voor docenten

De eerste Onderwijskrant Actueel van dit schooljaar (sept. 2014) gaat over de Islamitische Staat (IS). Vier werkvormen die elk op een ander aspect ingaan: wat is IS en wat wil IS, wat zijn de dilemma’s van journalisten die erover willen rapporteren, wat is er voor of tegen een demonstratieverbod te zeggen, en hoe zit het ook alweer met natievorming?

(Abonneren op de Onderwijskrant Actueel (en andere nieuws- en lesbrieven) kan op de pagina ‘Blijf op de hoogte‘)